Ạrumhu Iniin Ikpo Ọnhu
A
abugbogh ạburude phọ Ebraham rꞌẠizik rꞌạJekob, bụphe Ẹnaan eghiran yogh bọ ịyo.
ạbutughemia iilogh phọ Bụen kụ ụuḅeghion ghan ọtughemiom ịpe ọge bọ sịphe oogh ạrinya phọ aMozis.
aḍidogh Ọghaaph dị ạJizos ạsighe ghan ạtughemiom igey ịlo Ẹnaan.
aḍio ophooghian phọ Aḍio awiki ạbuo aJu phọ dị emuneniom oḍual. Ḍio phọ ạḍien phọ úmeera ghan mọ oye aḍighi tọrobo oḍighi.
ạfrankinsens Ịyaar dị repur ghan ịikia ịma eḍu, mem lọ ọsuom nịan, kụ ẹnighe ịikia ọngaani oye.
Ạgripa ẠHerod Ạgripa II, ọony ọony-oko ạHerod Ogbogh phọ. Ọdi kụ ạda Kạlsis, ọony ẹnum eelhe ẹpe Pạlistain. Aghisigh ọdi rꞌaBanisi umarani ọdi kụ ẹdi ọmeremi bọ Pọl ọgba ọphelaam ẹmhu phọ ọdi.
ạhisop Ọony oreeny dị ọsighe ghan ọsaraghiom ịḅaal.
Ạkaya Ạpakiri eelhe aGris dị bụo aRom ophogh ghan gediidi. Ẹkpana ẹmha eelhe phọ ughol ghan mọ ạKorint. Ịnon ạramha eelhe phọ uughologh mọ aKenkria, Ạtens rꞌạNikopolis.
amaa Ạmayagh oreeny dị rapur ghan ịma eḍu kụ ạnighe ịikia ọngaani oye. Aḍighi ni ọogho eekonom, ḅịle kẹn bụo aJu phọ ụsighe ghan ni oselemiom oye lọ amugh kụ ogbi oḍi.
ạmatuan Oye dị odi ịtuugha ḅịle rạdaph ghan ọnon oye. Sịen phọ ẹkpulughiom ḍioph rꞌịyal awe phọ ọdaph ghan bọ Jịzos, ẹḅaram kẹn ni bụphe ọdaph ghan bọ Jọn oburogh mụum mọ rꞌạPol.
ạmustad Eboom ẹezupha, dị ekpo phọ rekom ghan ịikia. Rokuur ghan ni ikpo phọ koliom ịdipho oobian.
Ạriopagos Ẹeḅaraph ẹpe Ạtens dị bụphe rọoḅeghion ghan bọ ịtuugha phọ ookpomoghan ghan. Ụtuan ẹeḅaraph phọ bịn ogholom ookpomoghan phọ mọ Ạriopagos ghạlamo mem mọ mọwile bọ ni ookpomoghan ghan ịsiphe phọ.
ạsolfa Ịyaar dị repur ghan ịikia ẹkaraph eḍu, mem lọ ọsuom nịan.
Ạrtemis Aḍien dị ạbuo aGris oghol um-ạke dị ọoḅereghi ghan ẹpe Esia Mạinor.
avain Oroghoḍigh dị ramuum ghan sịgba iimuma. Romiim ghan iimuma phọ kụ koḍighi miim.
ayist Ịyaar dị reḍighi ghan dị ạbred ratu ghan.
B
Baal Aḍien eru dị aweye aKenan ooseeny ghan gediidi.
Bạbilon Ẹkpana ẹmha eelhe ạBabilonia gediidi. Ẹkigh mụdi ạBabilon phọ pọ ẹmha phọ aRom sịen ạḍinya phọ ạḍien.
Bẹlak Uwo ẹmha ạMoab. Ọdi kụ aḍighi bọ ịyaar phọ aweye phọ Ịzirel ọoḅereghi bọ ruru phọ.
Bẹlam ẠBelak uwo ẹmha ạMoab arom Bẹlam ọghi osu ọkaraph ọnhu weye phọ Ịzirel. Ọdi ạnaghanan ghụn ịpe Ẹnaan ẹḅeni bọ nyọdi kụ ạseph bịdi.
D
Dalmatia Ạpakiri eelhe Ilurikom.
Drusila Umarani ạHerod Ạgripa II rꞌạnir ạFeliks ọdaam eelhe phọ.
E
ẹdala Ade ịisaar rꞌạraaḅaraph dị ireeny rꞌạroogho ị́bugh.
1. Ẹpe Sainai eboom ẹdala edi ni. Mem mọ aweye phọ Ịzirel ọḍua bọ Ijipt, bịdi urelhe nyẹen phọ ọḍua ghan esi ọgba esi tụtu ẹman inyadi ạsia kụ ogbi bọ osi eelhe phọ aKenan.
2. Ẹpe Judia ẹdala edi kẹn ni etuman Jeriko, ẹpe ạJon oburogh mụum mọ ạrol ghan bọ, ḅịle kẹn Eru phọ ẹdegh bọ Jịzos ephogh.
Eeron Umor phọ aMozis. Ẹnaan kụ ịsaḅar bọ nyọdi eḍighi uwo ẹmhu ọpinyon rịkia Ịzirel.
enmeny ịyaar aghuḍum Esi dị oḍighi ghan ịyaar aghuḍum ọngo Ẹnaan.
epeke Sịen ạḍinya phọ ạḍien, ẹphen ịyaar dị rọkuom ghan ịbiakpa.
Epikurios Oye dị ạtughemi ghan mọ ọḅaal ologhi kụ apu oomo ạraraar aḅirini phọ, dị amugh 270 B.C.
Esia Ạpakiri eelhe dị oghol mọ aTaki. Bụo aRom kụ uphogh ghan eelhe phọ ẹphen gediidi. Ẹkpana ẹmha eelhe phọ iḍighi ghan Ẹfesos. Ịnon ạramha ạKolosi rꞌạHierapolis rꞌaMailitos.
ẹyaal ạbred phọ ọpo yist rọ́logh ghan bọ Ẹyaal ọphel otene phọ reten rẹman oḍual aḍughul-otu kụ ole aani ghan nyẹen phọ ọotughianam amem mọ bịdi okpetenaan bọ weye phọ Ijipt.
ẹyaal ạPentikost Ẹyaal ipoola dị ole ghan mem dị ẹyaal ọphel otene phọ meten ẹman ooghdi aḍughul-otu.
Ẹyaal Arophoghoghoony Ẹyaal ọotughianam ghan amem mọ bụo aJu phọ ọrologhu ghan bọ rophoghoghoony ẹpe ẹdala phọ. Ulhe ghan ẹyaal phọ ọphaanya aḍughul-otu.
ẹyaal ọphel otene Ẹphen ẹyaal ọghiom ologhi bụo aJu phọ ịlo amem mọ Ẹnaan ẹphel bọ bịdi emitiom eelhe phọ Ijipt. Ọokpaany aḍuugh phọ ạze rụkpana ạbuo Ijipt, kụ atenom ghan ruutu ạbuo aJu phọ.
F
Farisi Otul dị ọkar ooko ghan iilogh phọ aMozis rꞌịnon ịdi ọḅaram amem etum mem.
Fẹliks Ọdaam eelhe aJudia, emiigh A.D. 52 kụ esiemi A.D. 60. ẠPol ạmeera ni ghisigh ọdi sịagba.
Fẹstos Ọdaam eelhe aJudia, emiigh A.D. 60 kụ esiemi A.D. 62. ẠPol ạmeera ghisigh ọdi sịagba kụ ạsighe bọ ḍighiton phọ ọdi ạghiom Siza uwo ẹmha phọ aRom.
G
Galetia Eniin eelhe aTaki dị bụo aRom kụ ophogh ghan gediidi. Ạntiok ọpo aPisidia phọ rꞌAikoniom rꞌạListra rꞌaDaabi ạramha eelhe phọ ẹphen phọ.
Galio Ọdaam eelhe aGris, emiigh A.D. 51 kụ esiemi A.D. 52.
Gạmaliel Oniin ogbogh ọtughemia ạbuo aJu phọ. Ọdi kụ aḍighi ọtughemia ạPol, aḍigh aani ni ookpomoghan ikpolom awe phọ.
Gebriel Ọphon oniin uwo ẹmhu ạruukpaany phọ Ẹnaan. Ọdi kụ ạghi bọ ạteeny Zẹkaraya ọde phọ ạJon oburogh mụum mọ, ḅịle rꞌaMeri onhiin phọ ạJizos ạḅeni dom mọ.
Gẹnesaret Aḍien dị ọta ọphiiny phọ aGalili.
Gomora Ẹmha dị Ẹnaan ẹtuan ịkaraph phọ awe phọ kụ ẹsighe nịan ephiemiom. Ịrol oogbom Ọphiiny-Ạla phọ.
H
Hẹrod
1. ẠHerod Ogbogh phọ, ọdaam ẹmha oomo eelhe ạbuo aJu phọ. Ọdi kụ ạlhogh bọ ologh mọ ọze ịbam ạnmuny lọ rọkiom ịyal ạsia ẹpe Bẹtilihem mem mọ ọmar bọ Jịzos.
2. ẠHerod (ọkaraghi aḍien ọdi ạHerod Ạntipas), ọdaam eelhe aGalili emiigh 4 B.C. kụ esiemi A.D. 39. Ọdi ọony ạHerod Ogbogh phọ. Ghạlamo ịdipho oghol bọ ni nyọdi mọ ọdaam ẹmha phọ, ọdi ọ́da ẹmha ịdipho ọde phọ ọdi.
3. ẠHerod (ọkaraghi aḍien phọ ọdi ạHerod Ạgripa 1), ọdaam ẹmha oomo ạbuo aJu phọ emiigh A.D. 41 kụ esiemi A.D. 44. Ọdi phọ ọony-oko ạHerod Ogbogh phọ. Ọdi kụ aghiigh bọ Jems, ạḅile bọ asiph Pita.
Ạbuo ạHerod Ookpomoghan ạbuo aJu dị ọwa ghan mọ oniin ọlo ẹemara ạHerod Ogbogh phọ kụ ạda bụno, kpạripe dị ọlo aRom kụ kạda.
Hẹrodias Ạnir ạHerod Ạntipas, ọpo ạda bọ Galili. ẠHerod ạar ạnir phọ ọphon mọony ọde ọdi dị oghol mọ aFilip.
I
Iḍun Bụo aJu phọ uḍun ghan ni olephiri ọony lọ mạman ọphaanya aḍughul-otu ịlo oḍeenaan ịyo phọ Ẹnaan rꞌạbidi oghiran bọ.
Igbe ịyo phọ Igbe ạḍupo dị ọsighe gol ooteneghiom ạnyu phọ. Ịyal asighiigh phọ ọge bọ ḍioph iilogh phọ rꞌịnon ạraraar iigbia ạbuo aJu phọ kụ ịrol ghan ologhi igbe phọ. Igbe ịyo phọ ịrol ghan ologhi ogbogo dị okpiom rukpe.
Igurubia Aḍita asuogh-aben dị reekpomoghan ghan kesoor ẹphueghi riiḍien.
Iilogh Aḍien dị ạbuo aJu phọ oghol ịḅel oogh ạrinya ạḍinya iigbia phọ, ịpe aMozis ạge bọ. Eeni amem rokol ghan ịduon oomo phọ ịḅel ạrinya iigbia phọ.
Ikumoor awe Bụen phọ odi bọ ịraar ạriikpigh:
1. ikumoor awe ạbuo aJu phọ, dị ọrolom aani ghan ookpomoghan ikpolom awe phọ — sịphe areelegh aMatiu rꞌạMak rꞌaLuk rꞌạJon.
2. ikumoor awe dị oḍiemiom iiḍighi ạsiosi phọ — sịphe Iiḍighi Abutelhedom mọ rꞌạrinya phọ ọge bọ ọghiomaan sịosi rꞌawe kịrokiro phọ.
3. ịyaldi rꞌinya ikumoor awe dị oghol ẹmhu awe phọ Ẹnaan kụ rooseeny Ẹnaan ẹpe kꞌạke — sịphe Ogananami phọ.
Ilaija Oyil phọ Ẹnaan oḍuom bọ ologhi mọ ọdi kụ katu ạkaaph ạḅeni we ịlo eru aMesaya phọ.
Ilurikom Eelhe dị etuman Ọphiiny Meditarenian, ekpisi phọ nyịidipho rokol ghan mọ ạYugoslavia.
ịnsens Ịyaar dị rọsu ghan mọ ephur ịma eḍu.
ịyo Ịphen ịdi Ẹnaan rꞌEbraham ọphur bọ oghiran kụ ẹdapham aani bọ oomo awe phọ Ịzirel.
J
Jẹsi Ọde phọ aDevid. ẠJizos ọnyo ẹemara ọdi.
K
Klodios Uwo ẹmha aRom emiigh A.D. 41 kụ esiemi A.D. 54.
Kraist Ekpo ọnhu ạbuo aGris, ọnhu aHibru aMesaya. Ughol Jịzos mọ aKraist phọ, ịdi eḍighi bọ ọdi kụ ọdi Ẹnaan ẹsaḅar bọ ẹsighe eru mọ aḍighi Ọpelia rꞌỌmoogh-we.
L
Livai Ạbuo ẹemara kꞌaLivai awe dị ọloghonaan ghan ḍịghaagh sịphe otu ịiḅereghi phọ.
Lọt Ọony umor Ebraham. Ọdi ạpham ni nmạnyaan ọdi asumanam mem mọ Ẹnaan repiemi bọ ẹmha phọ ạSodom. Kụ ọlo ạnir phọ ạLot ókpetenaan aani.
M
Mạikel Oniin uwo ẹmhu ạruukpaany phọ Ẹnaan.
mạna Eḍien dị aweye phọ Ịzirel ole ghan mem mọ bịdi odi bọ ẹdala phọ.
Masidonia Eelhe aGris dị ạbuo aRom kụ ophogh ghan gediidi. Ẹkpana ẹmha phọ iḍighi ghan Tẹsalonika. ẠNiapolis rꞌaFilipai rꞌẠmfipolis rꞌApolonia rꞌaBeria kụ ịnon ạramha eelhe phọ.
Mesaya Aḍien dị oghol Ọpelia phọ ariil agediidi phọ oguanaan bọ.
Mọlek Eniin eru aweye aKenan gediidi.
N
Nịkolaos Oye phọ amitiom bọ rꞌamem mọ omitiom bọ rꞌekpisi phọ omitiom bọ otul phọ ọphon ụ́karaghi ulegheri. Bụo ạNikolaos ụuḅereghi ghan ni ruru, ọḅile opesi yogh ghan ipesi kụ moronyon bịdi (Ogon 2.6, 15).
Nineve Ẹkpana ẹmha eelhe Asiria gediidi ẹpe aJona ạrol bọ ạghaaph ọghaaph phọ Ẹnaan.
Noa Ọpo ạka bọ oboom oghuugh phọ dị rꞌọto ọdi rꞌịnam mọ eḍiku bọ ekpetenaan mụum-aḍigho phọ.
O
obughotu Esi dị ạbuo aJu phọ ookpomoghan ghan tọrobo aḍio ophooghian, ọoḅereghi Ẹnaan. Iḍighi ghan kẹn ni esi ọghaaph rꞌotu ịtuugha, oopho aḍio.
Ọgostos Aḍien dị ọta Gạyos Ọktavios, ọpo ạda bọ Rom emiigh 27 B.C. kụ esiemi A.D. 14.
ọkpagha Amugbaany amarugh dị ạtuan sịpioghom ạbuo esi phọ kụ aphe.
ọmar phọ kꞌẸnaan Ḍịen kụ aḍien dị oghol ephoghom mọ Ẹnaan repogh bọ aḅirini phọ esi ạdol ọdaam ẹmha phọ ọdi. Kési ade mꞌamem ọgbaam igbaany. Ọmar phọ odi ni nyịidipho kụ ratu kẹn ni.
ọokpaany Ẹnaan Aḅekeeny rokol ghan mọ ‘angel’.
ookpomoghan ikpolom awe Ookpomoghan ooghdi ikpolom awe ạbuo aJu phọ, dị ọoḅeghion ghan iilogh phọ aMozis ophogh mọ awe rooko ni. Uwo ẹmhu ạgada phọ aḍighi ghan uwo ẹmhu ọpinyon rịkia phọ.
ooni Esi dị ạbuo aJu phọ ogbi ghan mọ ọkasaghiom ịkaraph aruwaloor okoriom aḍigbogh aḍio ịiruen phọ.
Ọony phọ aDevid Aḍien dị ạbuo aJu phọ oghol Mesaya phọ okori ghan bọ mọ kọmar ẹkpigh aDevid phọ.
Ọony phọ Oye Aḍien dị ạJizos aghola oḍeenaan ghan mọ ọno kụ ọdi Ẹnaan ẹma mọ ạphel we.
ooruen Oye lọ kọ́nyo aJu.
ọphiiny ạTaibirias Oboom ọodu dị ạman ḍioph rꞌịraar itobi ḍịdoony, rꞌoḍual itobi ẹreghe. Ạḍinon aḍien ọphiiny aGalili.
opoghom iyool-ịga Oye dị rạsighe ghan iyool-ịga kạghi ịḅal.
osuom arusu Aḅekeeny rokol ghan mọ “cross”.
otelhedom Oniin sịphe aḍioph rꞌịyal awe phọ ạJizos ạmagh bọ mọ ọdaph ghan ọloghonaan nyịno ḍịghaagh. Iniin ariisi sịen ạḍinya phọ emeghenom Pọl rꞌạbunon ạsiosi, iniin ọony-otu.
otobi Aḅekeeny rokol ghan mọ ‘mile’. Oogh itobi kụ ịman ọphaanya akilomita.
otu ịiḅereghi Aḅekeeny rokol ghan mọ ‘temple’.
owur ạmuum Ọsagharanaan ạmuum:
1. ẠJon oburogh mụum mọ awurogh ghan mụum bụlo mokiton esi ịkaraph phọ ạbidi ọbo Ẹnaan ẹsar ẹwilenaan bịdi.
2. Owur ạmuum mọ kụ aḍighi elegh oḍeenaan mọ ọphon ọnyo ạsiosi ni ḅịle mọ mạḅophan Kraist.
oye ẹzegh ọku ufe Ịnon ọdo ạreezegh aḍizu phọ, ạbuo aJu phọ ughol ghan kẹn ni mọ ẹzegh ọku ufe.
oyil Ẹnaan Oye dị rạkaaph ghan ọghaaph phọ Ẹnaan kạḅeni we, ịdipho Azaya rꞌaJerimaya rꞌaJona rꞌạDaniel rꞌaJoel — bụphe agediidi phọ. Aḍien phọ ạḍien phọ ẹkpulughiom aani ni Jọn oburogh mụum mọ ḅịle rꞌạJizos, ḅịle rꞌoyil phọ Ẹnaan ọpo aMozis aguanaan bọ mọ kamite ạkaaph ịlo eru aMesaya phọ.
P
Pọntios Pailet Ọlo aRom dị aphogh ghan reelhe aJudia rꞌaSameria rꞌIdumia emiigh A.D. 26 kụ esiemi A.D. 36.
R
Refaim Aḍien eniin eru dị ooseeny ghan gediidi. Ọdi kụ ạda ẹenaan dị oghol mọ ạSaton.
S
Sadusi Ookpomoghan ạbuo aJu phọ, dị úmeeraam mọ oye amugh kạḅile ni aḅetenu esi aḍuugh phọ. Omeeraam mọ ạbidi ạkpaariom oogh ạrinya phọ aMozis bịn. Bụen ụgbaranaan ni rꞌạbuo ookpomoghan aFarisi phọ ịminighan areten.
Sameria Eelhe dị ẹrol igbo aJudia rꞌaGalili. Ạbuo aJu phọ rꞌạbuo aSameria uḍighi ịnam rꞌighoogh loor esi dị ạdol phọ, eḍighinom ịyaar phọ rꞌomeeraam mọ ạbidi ịgbaranaan ni iboom.
Sọdom Ẹmha dị Ẹnaan ẹtuan ịkaraph phọ awe phọ kụ ẹsighe nịan ephiemiom. Ịrol oogbom Ọphiiny-Ạla phọ.
Sọl
1. Ọḅel ọdaam ẹmha aweye phọ Ịzirel.
2. Aḍien dị bụo aHibru phọ ọmagh ghan Pọl otelhedom mọ.
Stoik Bụphe ọdaph ghan bọ ịtughemi phọ ạZeno mọ ọḅaal ologhi odi ghan esi dị ẹedugha rꞌeephina ílo.
U
uwo ẹmhu ọpinyon rịkia phọ Ọdi kụ uwo ẹmhu ạgada ookpomoghan ikpolom awe ạbuo aJu phọ. Eniin amem lhạ phọ, ọdi kụ aḍigh ghan ẹphan otu ịiḅereghi phọ ọphighironaan rꞌọphinyon ẹkia aḍita awe phọ Ịzirel.
Z
Zạyon Aḍien ẹeḅaraph phọ ẹmha phọ aJeruselem edi bọ.
Zius Aḍien ẹkpana eru ạbuo aGris.